[บทความปริทัศน์หนังสือ] “นโยบายสาธารณะ” ของ ศ.ดร.สมบัติ ธำรงธัญวงศ์: คัมภีร์ที่นิสิต รปศ. ไทยขาดไม่ได้

By [นักศึกษาสาขาวิชารัฐประศาสนศาสตร์] | 

ในโลกของรัฐประศาสนศาสตร์ (Public Administration) “นโยบายสาธารณะ” เปรียบเสมือนเครื่องยนต์หลักที่ขับเคลื่อนประเทศ แต่การจะเข้าใจเครื่องยนต์ที่ซับซ้อนนี้ จำเป็นต้องมีคู่มือที่ดี และสำหรับนักศึกษา รปศ. ในประเทศไทย คงไม่มีคู่มือเล่มไหนที่ครบถ้วนและเป็นระบบเท่ากับตำรา “นโยบายสาธารณะ” ของ ศ.ดร. สมบัติ ธำรงธัญวงศ์

บทความนี้จะพาไปสำรวจว่าทำไมตำราเล่มนี้ถึงยังคงเป็น “เล่มครู” ที่ครองใจอาจารย์และนักศึกษามาอย่างยาวนาน

ทำไมเล่มนี้ถึงเป็น “เล่มหลัก”?

• ความครอบคลุม (Comprehensive): เป็นหนังสือที่รวบรวมทฤษฎีจากตะวันตก (เช่น Thomas Dye, James Anderson) มาเรียบเรียงและอธิบายในบริบทที่เข้าใจง่าย
• ภาษาที่ชัดเจน: แม้จะเป็นงานวิชาการ แต่การใช้ภาษาและการวางลำดับเนื้อหาทำได้เป็นระบบมาก เหมาะทั้งสำหรับใช้อ้างอิงในงานวิจัยและการเตรียมตัวสอบเข้ารับราชการ
• บริบทแบบไทย: มีการยกตัวอย่างและอธิบายกลไกที่สอดคล้องกับระบบราชการและการเมืองไทย ทำให้เห็นภาพการประยุกต์ใช้จริง

สมบัติ ธำรงธัญวงศ์. (2560). นโยบายสาธารณะ : แนวความคิด การวิเคราะห์และกระบวนการ (พิมพ์ครั้งที่ 29). คณะรัฐประศาสนศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์.

เนื้อหาหลักที่คุณจะได้เจอในเล่ม:

หนังสือมักจะแบ่งตาม วงจรนโยบาย (Policy Cycle) ดังนี้:

1. การก่อตัวนโยบาย (Policy Formulation): กระบวนการคัดเลือกปัญหาเข้าสู่วาระนโยบาย ใครมีส่วนเกี่ยวข้องบ้าง?
2. การวิเคราะห์นโยบาย (Policy Analysis): เครื่องมือและแบบจำลอง (Models) ต่างๆ ที่ใช้ในการตัดสินใจเลือกทางเลือกที่ดีที่สุด
3. การนำนโยบายไปปฏิบัติ (Policy Implementation): ปัจจัยที่ทำให้โครงการต่างๆ สำเร็จหรือล้มเหลว (ถือเป็นส่วนที่หนาและละเอียดมากในเล่มนี้)
4. การประเมินผลนโยบาย (Policy Evaluation): การวัดความสำเร็จว่านโยบายที่ทำไปนั้นคุ้มค่าหรือบรรลุวัตถุประสงค์หรือไม่

ข้อแนะนำในการอ่าน

• ถ้าเพื่อสอบ: ให้เน้นบทที่ว่าด้วย “แบบจำลองนโยบาย” (Policy Models) เช่น Rational Model, Incremental Model และ Group Model เพราะมักจะเป็นข้อสอบอัตนัยยอดฮิต

• ถ้าเพื่อทำงาน: ให้เน้นส่วน “การนำไปปฏิบัติ” เพราะจะช่วยให้เข้าใจว่าทำไมแผนงานที่เขียนไว้สวยหรูถึงมักจะติดขัดในระดับพื้นที่

เกร็ดเพิ่มเติม: เนื่องจากหนังสือเล่มนี้มีการปรับปรุง (Revised Edition) อยู่หลายครั้ง หากจะซื้อ แนะนำให้เช็คว่าเป็นฉบับพิมพ์ครั้งล่าสุดเพื่อให้ได้สถิติหรือตัวอย่างกรณีศึกษาที่ทันสมัยขึ้น

สังเคราะห์ทฤษฎีตะวันตก สู่บริบทไทย

ความโดดเด่นประการแรกที่ทำให้หนังสือเล่มนี้แตกต่างคือ การสะพานเชื่อมความรู้ ศ.ดร. สมบัติ ไม่ได้เพียงแค่แปลทฤษฎีพื้นฐานจากปรมาจารย์ตะวันตกอย่าง Thomas R. Dye หรือ James Anderson มาวางเฉยๆ แต่ได้นำแนวคิดเหล่านั้นมา “คลี่” และเรียบเรียงใหม่ด้วยภาษาที่เข้าใจง่าย กระชับ และเป็นระบบ

สิ่งที่นักศึกษาจะได้เรียนรู้ไม่ใช่แค่ทฤษฎีที่จับต้องไม่ได้ แต่คือการเห็น “ภาพสะท้อน” ของทฤษฎีเหล่านั้นในระบบบริหารราชการแผ่นดินของไทย ทำให้การเรียนวิชาที่ดูเหมือนจะยาก กลายเป็นเรื่องที่ใกล้ตัวและเห็นภาพการนำไปใช้จริง

เจาะลึก “วงจรนโยบาย”: จากแผ่นกระดาษสู่การปฏิบัติ

หนังสือเล่มนี้วางโครงสร้างอย่างเป็นระบบตามหลัก “วงจรนโยบาย” (Policy Cycle) ซึ่งช่วยให้นักศึกษามองเห็นภาพรวมของการทำงานภาครัฐตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ:

1. การกำหนดวาระและการก่อตัวนโยบาย: ชี้ให้เห็นว่าปัญหาใดที่จะถูกเลือกขึ้นมาทำเป็นนโยบาย และใครคือ “ตัวแสดง” (Actors) ที่มีอำนาจที่แท้จริง
2. การวิเคราะห์และการตัดสินใจ: อธิบาย แบบจำลอง (Models) การตัดสินใจที่สำคัญ เช่น Rational Model (เหตุผลสมบูรณ์) และ Incremental Model (ค่อยเป็นค่อยไป) ซึ่งเป็นบทที่นักศึกษา “ต้องสอบให้ได้”
3. การนำนโยบายไปปฏิบัติ (Implementation): นี่คือหัวใจสำคัญที่ ศ.ดร. สมบัติ ให้ความสำคัญมาก เล่มนี้แจกแจงปัจจัยที่ทำให้โครการภาครัฐสำเร็จหรือล้มเหลวได้อย่างละเอียด
4. การประเมินผล: เครื่องมือวัดความสำเร็จที่แท้จริงของนโยบาย

เครื่องมือสร้าง “นักบริหาร” แห่งอนาคต

ตำรา “นโยบายสาธารณะ” ของ ศ.ดร. สมบัติ ไม่ได้เป็นเพียงหนังสือที่อ่านเพื่อสอบให้ผ่าน แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยปลูกฝัง “กระบวนการคิดเชิงนโยบาย” (Policy Thinking) ให้นักศึกษา รปศ.

มันสอนให้เรารู้จักมองปัญหาอย่างรอบด้าน วิเคราะห์ทางเลือกอย่างมีเหตุผล เข้าใจข้อจำกัดของการบริหารราชการ และที่สำคัญที่สุดคือ สอนให้ตระหนักถึงผลกระทบของนโยบายที่มีต่อประชาชน

สรุป: ทำไม รปศ. ทุกคนต้องอ่าน?

*”หากคุณต้องการสร้างบ้านที่แข็งแรง คุณต้องมีรากฐานที่มั่นคง”

ในวิชารัฐประศาสนศาสตร์ หนังสือ “นโยบายสาธารณะ” ของ ศ.ดร. สมบัติ ธำรงธัญวงศ์ คือรากฐานนั้น มันเป็นตำราที่ไม่เพียงแต่ให้ความรู้ แต่ยังให้แนวทางในการทำความเข้าใจอำนาจและการบริหารงานภาครัฐในประเทศไทยอย่างลึกซึ้ง

สำหรับนักศึกษา รปศ. นี่ไม่ใช่หนังสือที่ “ควรมี” แต่เป็นหนังสือที่ “ต้องอ่าน”

“นโยบายสาธารณะ: แนวความคิด การวิเคราะห์และกระบวนการ” โดย ศ.ดร.สมบัติ ธำรงธัญวงศ์ เป็นตำราหลักด้านรัฐประศาสนศาสตร์ไทย ครอบคลุมตั้งแต่แนวคิดพื้นฐาน ประเภทนโยบาย การวิเคราะห์เชิงตัวแบบ ไปจนถึงกระบวนการเชิงระบบ ทั้งการก่อรูปนโยบาย การตัดสินใจ การนำนโยบายไปปฏิบัติ และการประเมินผล

• แนวความคิดและการวิเคราะห์: อธิบายถึงแนวคิดเกี่ยวกับนโยบายสาธารณะ ความสัมพันธ์ระหว่างนโยบายและการวางแผน นโยบายสิ่งแวดล้อม และตัวแบบต่างๆ ที่ใช้ในการวิเคราะห์
• กระบวนการนโยบายสาธารณะ (Policy Process): แบ่งขั้นตอนหลักออกเป็น

1. 1. การก่อรูปนโยบาย (Policy Formation): การนำปัญหาเข้าสู่วาระ (Agenda Setting)
   2. การกำหนดทางเลือกและตัดสินใจ (Policy Formulation & Adoption): เลือกแนวทางปฏิบัติที่ดีที่สุด
   3. การนำนโยบายไปปฏิบัติ (Policy Implementation): ขั้นตอนการบริหารจัดการเพื่อให้เป็นผล
   4. การประเมินผลนโยบาย (Policy Evaluation): การตรวจสอบผลลัพธ์ว่าบรรลุวัตถุประสงค์หรือไม่

• ความสำคัญ: หนังสือเล่มนี้ถือเป็นแหล่งอ้างอิงสำคัญสำหรับนักศึกษารัฐศาสตร์ รัฐประศาสนศาสตร์ และผู้ปฏิบัติงานภาครัฐ เพื่อให้เข้าใจกลไกการแก้ไขปัญหาของรัฐบาล 

โดยสรุป งานของ ศ.ดร. สมบัติ ธำรงธัญวงศ์ มุ่งเน้นการวิเคราะห์อย่างเป็นระบบเพื่อให้การตัดสินใจของรัฐบาลมีประสิทธิภาพสูงสุดในการแก้ปัญหาของประชาชน

แหล่งข้อมูล : 

• https://www.chulabook.com/
• http://www.thebookbun.com/
• https://lib-opac.bru.ac.th/cgi-bin/koha/opac-main.pl

ภาคผนวก:

ถ้ากำลังมองหาหนังสือเกี่ยวกับ นโยบายสาธารณะ (Public Policy) ที่เป็นระดับ “ขึ้นหิ้ง” หรือเป็นตำราหลักที่ใช้กันทั่วโลก (รวมถึงในไทย)

1. สายทฤษฎีและกระบวนการ (The Classics)

กลุ่มนี้เน้นให้เข้าใจว่านโยบายเกิดขึ้นมาได้อย่างไร ใครเป็นคนทำ และทำไมบางเรื่องถึงไม่ได้กลายเป็นนโยบาย

• Understanding Public Policy โดย Thomas R. Dye
  • จุดเด่น: เป็น “คัมภีร์” เริ่มต้นที่อ่านง่ายที่สุด เล่มนี้จะแจกแจงแบบจำลอง (Models) ต่างๆ เช่น กลุ่มอิทธิพล (Group Theory), ชนชั้นนำ (Elite Theory) และการตัดสินใจแบบค่อยเป็นค่อยไป (Incrementalism)
• Agendas, Alternatives, and Public Policies โดย John W. Kingdon
  • จุดเด่น: ทฤษฎี “Multiple Streams Framework” อันโด่งดัง ที่อธิบายว่านโยบายจะเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อ 3 กระแส (ปัญหา, การเมือง, และทางเลือกนโยบาย) มาบรรจบกันใน “หน้าต่างแห่งโอกาส” (Policy Window)

2. สายการวิเคราะห์และการนำไปใช้ (Analytical & Implementation)

เน้นไปที่การคำนวณความคุ้มค่า หรือดูว่าเมื่อประกาศใช้แล้วทำไมถึงล้มเหลวหรือสำเร็จ

• A Practical Guide for Policy Analysis: The Eightfold Path to More Effective Problem Solving โดย Eugene Bardach
  • จุดเด่น: นำเสนอ “8 ขั้นตอน” ในการวิเคราะห์นโยบายแบบ Step-by-step เหมาะมากสำหรับคนที่ต้องเขียนข้อเสนอนโยบายจริงๆ
• Implementation: How Great Expectations in Washington Are Dashed in Oakland โดย Jeffrey L. Pressman และ Aaron Wildavsky
  • จุดเด่น: หนังสือระดับตำนานที่ชี้ให้เห็นว่า ต่อให้นโยบายเขียนมาดีแค่ไหน แต่ถ้า “การนำไปปฏิบัติ” (Implementation) ไม่ดี ทุกอย่างก็พังได้

3. สายรัฐศาสตร์และเศรษฐศาสตร์ (Political Economy)

เน้นเรื่องความเป็นธรรม การออกแบบกลไก และผลกระทบต่อสังคม

• Policy Paradox: The Art of Political Decision Making โดย Deborah Stone
• จุดเด่น: เล่มนี้ท้าทายแนวคิดแบบเศรษฐศาสตร์จ๋าๆ โดยบอกว่าการทำนโยบายไม่ใช่เรื่องของเหตุผล (Rationality) อย่างเดียว แต่เป็นเรื่องของ “ภาษาและศิลปะการโน้มน้าว” เพื่อนิยามคำว่าความเท่าเทียม หรือสิทธิเสรีภาพ

---

4. แนะนำเพิ่มเติม: หนังสือภาษาไทย

หากต้องการบริบทที่ใกล้ตัวและเป็นตำราที่ใช้อ้างอิงในมหาวิทยาลัยไทยบ่อยๆ:

• นโยบายสาธารณะ โดย ศ.ดร. สมบัติ ธำรงธัญวงศ์
  • เป็นเล่มมาตรฐานที่ครอบคลุมเนื้อหาตั้งแต่ต้นจนจบ เหมาะสำหรับสายวิชาการ
• การวิเคราะห์นโยบาย: ขอบข่าย แนวคิด ทฤษฎี และกรณีตัวอย่าง โดย รศ.ดร. ศุภชัย ยาวะประภาษ
  • เน้นการประยุกต์ใช้และสรุปประเด็นสำคัญได้กระชับ

ที่เกี่ยวข้อง:

• บทความอื่น ๆ
• ปริทัศน์หนังสือ: ภาวะผู้นำภายใต้บริบทนวัตกรรมสังคม
• ปริทัศน์หนังสือ “3 พาราไดม์ทางรัฐประศาสนศาสตร์ : แนวคิด ทฤษฎี และการนำไปปฏิบัติจริง”
• ปริทัศน์หนังสือ : ธรรมาภิบาลและการควบคุมคอร์รัปชัน
• สืบค้นสารสนเทศ ศูนย์วิทยบริการ

แนะนำ : “นโยบายสาธารณะกับการนำไปปฏิบัติ”

HOME